Էրեբունի ամրոց. Հնագույն պետականության վկայագիրը

Էրեբունին (մ.թ.ա. 782 թ.) հայկական պետականության և Երևանի հիմնադրման անառարկելի վկայությունն է, որը գտնվում է Երևանի Էրեբունի վարչական շրջանի Արին բերդ բլրի վրա։ Այս ռազմավարական կառույցը ոչ միայն պաշտպանական հենակետ էր, այլև Ուրարտուի թագավորության հյուսիսային վարչական և տնտեսական գլխավոր կենտրոնը։

1. Պատմական ակունքները. Արգիշտի Ա-ի հռչակագիրը

Ամրոցի հիմնադրումը հաստատող բազալտե սալիկը պարունակում է Արգիշտի Ա թագավորի՝ Մենուայի որդու, պատգամը, որը գիտության մեջ հայտնի է որպես Երևանի «ծննդյան վկայական»։

• Սեպագիրը. Արձանագրությունը վկայում է.

  
  

«Խալդի աստծո մեծությամբ Մենուայի որդի Արգիշտին այս անառիկ ամրոցը կառուցեց և անվանեց Էրեբունի՝ ի հզորացում Բիայնիլի (Ուրարտու) երկրի և ի սարսափ թշնամի երկրների: Արգիշտին ասում է. «Հողը ամայի էր, ես այստեղ մեծ գործեր կատարեցի»։

2. Ամրոցի ճարտարապետական կառուցվածքը

Էրեբունու կառուցվածքը ցույց է տալիս ուրարտական ճարտարապետների հմտությունը լեռնային ռելիեֆին հարմարվելու գործում։ Ամրոցը բաժանված էր երեք հիմնական հատվածի՝ պաշտպանական, պալատական և տնտեսական։

• Պալատական համալիր. Կենտրոնական մասում գտնվում էր թագավորական պալատը, որը զարդարված էր եղել հարուստ որմնանկարներով։ Այստեղ առանձնանում էին ընդարձակ սյունազարդ դահլիճները, որոնք ծառայում էին պետական կարևոր խորհրդակցությունների համար։

• Տաճարային հատված. Ամրոցի ամենաբարձր մասում գտնվում էր Խալդի աստծո տաճարը, որը համարվում էր պետության հոգևոր կենտրոնը։

• Տնտեսական պահեստներ. Ամրոցի ստորոտում և ներքին հատվածներում պեղվել են հսկայական կարասներ (մինչև 500-600 լիտր տարողությամբ), որոնք նախատեսված էին գինու, յուղի և հացահատիկի երկարատև պահպանման համար։

  
  

3. Էրեբունի պատմահնագիտական արգելոց-թանգարան

1968 թվականին հիմնադրված թանգարանը հանդիսանում է Հայաստանի հնագիտական ամենակարևոր գանձարաններից մեկը, որը ներկայացնում է ուրարտական քաղաքակրթության ողջ հարստությունը։

• Որմնանկարչության գլուխգործոցներ. Թանգարանի հպարտությունն են Էրեբունու պալատական սրահներից պեղված մոնումենտալ որմնանկարները։ Դրանք պատկերում են աստվածությունների, սրբազան ծառերի, որսի և ծիսակարգերի տեսարաններ։

• Արհեստագործական արտեֆակտներ. Թանգարանում ցուցադրված են բրոնզե արձանիկներ, զենքեր, զարդեր և կավե անոթներ, որոնք վկայում են ուրարտական մետաղագործության և խեցեգործության զարգացած աստիճանի մասին։

• Հնագիտական հանրագիտարան. Թանգարանը հավաքագրում և պահպանում է ոչ միայն Էրեբունու, այլև Թեյշեբաինի (Կարմիր բլուր) և Շենգավիթի գտածոները։