Գեղարդավանք. Ժայռակերտ ճարտարապետության և հոգևոր վեհության սիմբիոզը

Գեղարդավանքը (13-րդ դար), որը սկզբնապես կոչվել է Այրիվանք (Քարայրների վանք), հայկական միջնադարյան ճարտարապետության ամենաբարդ և ինքնատիպ համալիրներից է։ Այն ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում և հայտնի է իր եզակի ժայռափոր տաճարներով, որոնք փորված են մեկ միասնական քարակտորի մեջ։

1. Պատմական ակնարկ և Սուրբ Գեղարդի խորհուրդը

Վանական համալիրը հիմնադրվել է 4-րդ դարում՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի կողմից, սակայն ներկայիս կանգուն շինությունները թվագրվում են 13-րդ դարին՝ Զաքարյան և Պռոշյան իշխանական տների տիրապետության շրջանին։

• Անվան ծագումը. «Գեղարդ» անվանումը կապված է այն սուրբ նիզակի (գեղարդի) հետ, որով հռոմեացի զինվորը խոցել է խաչված Քրիստոսի կողը։ Այդ մասունքը դարեր շարունակ պահվել է այստեղ, ինչի պատճառով վանքը դարձել է համաքրիստոնեական նշանակության ուխտատեղի։

• Ռազմավարական դիրքը. Վանքը գտնվում է Ազատ գետի վերին հոսանքում՝ շրջապատված բարձր ժայռերով, ինչը միջնադարում այն դարձնում էր անմատչելի ամրոց։

  
  

2. Ճարտարապետական եզակիությունը. Ժայռափոր կառույցներ

Գեղարդի համալիրը բաղկացած է գետնափոր (վերգետնյա) և ժայռափոր մասերից։

• Կաթողիկե եկեղեցի (1215 թ.). Համալիրի գլխավոր արտաքին եկեղեցին է՝ կառուցված դասական խաչաձև-գմբեթավոր ոճով։ Այն աչքի է ընկնում հարուստ հարդարանքով և բարձրարվեստ քանդակներով։

• Ժայռափոր ավազան (Ավազան եկեղեցի). Սա համալիրի առաջին ժայռափոր կառույցն է (1240-ական թթ.)։ Ճարտարապետական հրաշքն այն է, որ եկեղեցին ամբողջությամբ փորված է ժայռի մեջ, և այստեղ բխում է բնական աղբյուր, որը համարվում է սրբազան։

• Ժամատուն-դամբարան. Պռոշյան իշխանների տոհմական դամբարանը նույնպես ժայռափոր է։ Այստեղ պատերին քանդակված են Պռոշյանների տոհմային զինանշանը՝ առյուծների պատկերով, ինչը վկայում է քանդակագործական արվեստի բարձր մակարդակի մասին։

  
  

3. Ակուստիկա և քանդակագործություն

Գեղարդի ժայռափոր եկեղեցիներն ունեն բացառիկ ակուստիկ հատկություններ։ Քարի մեջ փորված գմբեթները նախագծված են այնպես, որ հոգևոր երաժշտությունը հնչում է յուրահատուկ արձագանքով։

• Խաչքարեր. Համալիրի շրջակա ժայռերի մեջ փորված են տասնյակ բարձրարժեք խաչքարեր, որոնք չեն կրկնում միմյանց և հանդիսանում են միջնադարյան հայկական զարդարվեստի գլուխգործոցներ։