Գառնի. Հելլենիստական դարաշրջանի ճարտարապետական գագաթնակետը Հայաստանում

Գառնիի տաճարը (մ.թ. 1-ին դար) հանդիսանում է հայկական հեթանոսական մշակույթի և հելլենիստական ճարտարապետության սինթեզի ամենակատարյալ օրինակը ողջ Մերձավոր Արևելքում։ Այս կառույցը միակն է նախկին ԽՍՀՄ տարածքում, որն ամբողջությամբ պահպանել է անտիկ դարաշրջանի սյունազարդ տաճարի (պերիպտեր) կառուցվածքը։

1. Պատմական կոնտեքստ և հիմնադրում

Համալիրը գտնվում է Սյունյաց նահանգի Կոտայք գավառում՝ Ազատ գետի կիրճի եզրին գտնվող բնական անմատչելի հրվանդանի վրա։ Տրդատ Ա Մեծ թագավորը մ.թ. 77 թվականին այստեղ կառուցեց տաճարը՝ նվիրված հայոց արևի աստված Միհրին։ Այս փաստը հաստատվում է ամրոցի մոտ հայտնաբերված հունարեն արձանագրությամբ, որտեղ Տրդատը հիշատակվում է որպես «Հայաստանի մեծ թագավոր»։ Համալիրը դարեր շարունակ ծառայել է որպես հայ արքաների ամառային նստավայր և պաշտպանական հզոր ամրոց։

2. Հելլենիստական ճարտարապետության առանձնահատկությունները

Տաճարը կառուցված է հոնիական օրդերով և իրենից ներկայացնում է բարձր պատվանդանի վրա կանգնած ուղղանկյուն կառույց՝ շրջապատված 24 սյուներով։

• Կառուցվածքային լուծումներ. Ի տարբերություն հունական դասական մարմարակերտ տաճարների, Գառնին կառուցված է տեղական կապտավուն բազալտից։ Սա պահանջում էր քարի մշակման բարձր վարպետություն, քանի որ բազալտը շատ ավելի կարծր է և դժվարամշակ։

• Գեղարվեստական հարդարանք. Տաճարի քիվերը և առաստաղը զարդարված են բացառիկ քանդակներով, որտեղ հելլենիստական ականթի տերևները միախառնված են հայկական ազգային մոտիվների՝ նռան և խաղողի ողկույզների հետ։

• Ինժեներական հանճար. Տաճարի քարերը միմյանց միացված են ոչ թե շաղախով, այլ երկաթյա կապերով և կապարի լցոնմամբ, ինչը կառույցին հաղորդել է բացառիկ կայունություն մինչև 1679 թ. կործանարար երկրաշարժը։

  
  

3. Թագավորական բաղնիքը և խճանկարային արվեստը

Համալիրի հյուսիսային մասում գտնվող բաղնիքը (3-րդ դար) հելլենիստական շքեղության վկայությունն է։ Այն բաղկացած է հինգ սենյակներից և ունի «հիպոկաուստ» տիպի տաքացման համակարգ։ Բաղնիքի նախասրահի հատակը զարդարված է 15 տեսակի բնական քարերից պատրաստված հանրահայտ խճանկարով, որը պատկերում է հունական ծովային աստվածություններին՝ Թետիսին և Օվկիանոսին։