Վիշապաքարեր. Հայկական լեռնաշխարհի նախապատմական կոթողները

Վիշապաքարերը (կամ պարզապես Վիշապներ) հանդիսանում են հայկական լեռնաշխարհի ամենաառեղծվածային և հնամենի կոթողները, որոնք պատկանում են նախապատմական մշակույթին (հիմնականում բրոնզի դար, մ.թ.ա. 3-2-րդ հազարամյակներ)։ Այս մոնումենտալ հուշարձանները եզակի են իրենց տեսակով և հանդիպում են բացառապես Հայկական լեռնաշխարհի բարձրադիր գոտիներում։ Դրանք բազալտե հսկայական միակտուր քարեր են, որոնք սովորաբար ունեն 3-ից մինչև 5 մետր բարձրություն։ Վիշապաքարերն առանձնանում են իրենց քանդակագործական բացառիկ ոճով, զուսպ, բայց արտահայտիչ հարդարանքով և հանդիսանում են հայկական նախնադարյան արվեստի բարձրագույն դրսևորումը։

1. Տիպաբանությունը և ճարտարապետական ձևերը

Գիտականորեն վիշապաքարերը դասակարգվում են երեք հիմնական տիպերի՝ ըստ իրենց արտաքին տեսքի և քանդակազարդման.

• Ձկնակերպ կոթողներ. Քարը մշակված է ձկան տեսքով, որտեղ հստակ երևում են ձկան գլուխը, փորը, պոչը և թեփուկները։

• Ցլակերպ կոթողներ. Կոթողի վրա քանդակված է զոհաբերված ցլի կամ խոյի գլուխ ու կաշի, որի վերջավորությունները կախված են քարի երկայնքով։

• Խառը տիպ. Ներառում է թե՛ ձկնակերպ, թե՛ ցլակերպ տարրեր միաժամանակ։

  
  

2. Պաշտամունքային և հոգևոր նշանակությունը

Վիշապաքարերը սերտորեն կապված են նախահայկական դիցաբանության և ջրի պաշտամունքի հետ։

• Ջրի պահապաններ. Կոթողները տեղադրվել են բնական և արհեստական ջրամբարների, լճերի ու գետերի ակունքների մոտ։ Վիշապը հնագույն հավատալիքներում համարվել է ջրի թե՛ պարգևողը, թե՛ արգելափակողը։

• Պտղաբերություն. Ցլի և ջրի պատկերները միասին խորհրդանշել են երկրի պտղաբերությունը և բնության զարթոնքը։

• Վերօգտագործում. Միջնադարում շատ վիշապաքարեր տապալվել են և դրանց վրա քանդակվել են խաչքարեր (օրինակ՝ Գառնիում), ինչը վկայում է սրբավայրերի շարունակականության մասին։

  
  

3. Ինժեներական և կատարողական որակը

Վիշապաքարերի պատրաստման համար օգտագործվել է սրբատաշ բազալտ։

• Քարի մշակում. Չնայած գործիքների սահմանափակությանը, նախնադարյան վարպետները կարողացել են հսկայական զանգվածներին տալ սահուն ձևեր։

• Տեղափոխում. Մի քանի տոննա կշռող կոթողների տեղափոխումը ծովի մակերևույթից 2000-3000 մ բարձրության վրա վկայում է զարգացած ինժեներական հմտությունների մասին։