Քարահունջ. Աշխարհի հնագույն աստղադիտարանը և Պարիս Հերունու ժառանգությունը

Սյունիքի մարզի Սիսիան քաղաքի մոտակայքում գտնվող Քարահունջ հնավայրը (հայտնի նաև որպես Զորաց Քարեր) մարդկության պատմության ամենաառեղծվածային հուշարձաններից է։ Այն բաղկացած է հարյուրավոր կանգնած քարերից (մենհիրներ), որոնց մի մասն ունի արհեստականորեն բացված անցքեր։ Թեև հնագետների մի մասը հուշարձանը դիտարկում է որպես դամբարանադաշտ, ակադեմիկոս Պարիս Հերունու շնորհիվ աշխարհը ճանաչեց Քարահունջը որպես աշխարհի հնագույն և հզորագույն աստղադիտարան։

1. Պարիս Հերունու գիտական հեղափոխությունը

Ակադեմիկոս Պարիս Հերունին՝ ռադիոֆիզիկայի և աստղագիտության խոշորագույն մասնագետը, 1990-ական թվականներին իրականացրեց չորս գիտարշավ դեպի Քարահունջ։ Օգտագործելով մաթեմատիկական ճշգրիտ հաշվարկներ և աստղագիտական մեթոդներ՝ նա հանգեց հետևյալ եզրակացություններին.

• Տարիքը. Հերունին հաշվարկեց, որ Քարահունջն ունի ավելի քան 7500 տարվա պատմություն։ Սա նշանակում է, որ այն շուրջ 3500 տարով ավելի հին է, քան անգլիական Սթոունհենջը և 3000 տարով ավելի հին՝ քան Եգիպտական բուրգերը։

• Անցքերի գաղտնիքը. Հուշարձանի 223 քարերից 84-ն ունեն անցքեր։ Հերունին ապացուցեց, որ այդ անցքերն ուղղված են երկնքի կոնկրետ կետերի, ինչը թույլ է տվել հնագույն մարդուն դիտարկել Արևի, Լուսնի և աստղերի (հատկապես Կարապի համաստեղության Ալֆա աստղի՝ Դենեբի) շարժումները։

• Գիտական անվանումը. Հենց Հերունին հիմնավորեց «Քարահունջ» անվանումը՝ այն կապելով «քար» և «հունջ» (հնչյուն, ձայն) բառերի հետ, ինչը նշանակում է «խոսող քարեր»։

  
  

2. Աստղագիտական և մշակութային նշանակությունը

Ըստ Հերունու տեսության՝ Քարահունջը եղել է զարգացած քաղաքակրթության կենտրոն, որտեղ գործել է բարձրագույն դպրոց։

• Օրացույցի ձևավորում. Աստղադիտարանի միջոցով հնագույն հայերը կարողացել են ճշգրիտ հաշվարկել գարնանային գիշերահավասարի օրը, տարվա տևողությունը և կանխատեսել խավարումները։

• Կապը Սթոունհենջի հետ. Պարիս Հերունին նկատեց զարմանալի նմանություն Քարահունջի և Սթոունհենջի միջև։ Նա առաջ քաշեց վարկած, որ աստղագիտական գիտելիքները Հայկական լեռնաշխարհից տարածվել են դեպի Եվրոպա, ինչը հաստատվում է նաև անվանումների նմանությամբ (Stone-henge և Karahundj)։

  
  

3. Հուշարձանի կառուցվածքը

Համալիրը զբաղեցնում է շուրջ 7 հեկտար տարածք և բաղկացած է մի քանի մասերից՝ կենտրոնական շրջան, հյուսիսային և հարավային թևեր, հյուսիս-արևելյան պողոտա և առանձին կանգնած քարեր։ Քարերը բազալտից են, որոնց բարձրությունը հասնում է մինչև 3 մետրի, իսկ քաշը՝ մինչև 10 տոննայի։