Հայկական ժայռապատկերներ. Մարդկության նախնական գիտելիքների քարե հանրագիտարանը

Հայկական լեռնաշխարհը հանդիսանում է նախնադարյան մտքի և արվեստի խոշորագույն կենտրոններից մեկն աշխարհում։ Հայաստանի բարձրադիր լեռներում և գետահովիտներում սփռված տասնյակ հազարավոր ժայռապատկերները (պետրոգլիֆները) մեր նախնիների կողմից թողնված «քարե գրադարաններ» են։ Սրանք պարզապես պատկերներ չեն, այլ հնագույն տեղեկատվական համակարգեր, որոնք արտացոլում են հազարամյակների խորքից եկող տիեզերագիտական, կրոնական, գիտական և գեղագիտական գիտելիքները։

1. Աշխարհագրական ընդգրկումը. Լեռնագագաթներից մինչև կիրճեր

Հայկական պետրոգլիֆները ստեղծվել են հիմնականում հրաբխային ծագում ունեցող սև բազալտե սալերի վրա։ Դրանց աշխարհագրությունը փաստում է քաղաքակրթության լայն տարածումը.

• Սյունյաց աշխարհ (Ուխտասար և Ծղուկ). Ծովի մակերևույթից 3000-3300 մետր բարձրության վրա գտնվում է աշխարհի ամենահարուստ «ցուցասրահներից» մեկը։ Այստեղ հայտնաբերված են հազարավոր պատկերներ, որոնք թվագրվում են մ.թ.ա. 7-րդից մինչև 2-րդ հազարամյակներով։

• Գեղամա լեռներ. Սևանա լճի արևմտյան լանջերին հաշվառված է ավելի քան 12,000 ժայռապատկեր։ Սա իսկական աստղագիտական և առասպելաբանական օրրան է, որտեղ պատկերները սփռված են լեռնային լճակների և աղբյուրների շուրջ։

• Արագածի լանջեր. Լեռան բոլոր կողմերում, հատկապես Քասաղի վերին հոսանքներում, պահպանվել են բրոնզեդարյան բազմաթիվ պատկերներ, որոնք առանձնանում են իրենց տեխնոլոգիական մանրամասնությամբ։

• Հրազդանի կիրճ. Սա կարևորագույն օղակ է, որն ապացուցում է, որ ժայռապատկերային մշակույթը միայն բարձրլեռնային չէր։ Կիրճի պատկերները կապված են գետահովտային նստակյաց բնակատեղիների հետ (օրինակ՝ Շենգավիթ) և արտացոլում են անցումը դեպի կազմակերպված գյուղատնտեսություն։

2. Բովանդակային շերտերը. Ի՞նչ են պատմում քարերը

Հայկական ժայռապատկերների թեմատիկան անսահմանափակ է և ընդգրկում է մարդկային կյանքի բոլոր ոլորտները.

• Աստղագիտություն և Տիեզերք. Պատկերների շուրջ 30%-ն ունի աստղագիտական բնույթ։ Փորագրված են Արեգակի և Լուսնի սիմվոլները, համաստեղությունների քարտեզները և երկնային մարմինների շարժման սխեմաները։ Որոշ ժայռապատկերներ ծառայել են որպես աստղագիտական գործիքների նախատիպեր կամ պարզունակ օրացույցներ։

• Կենդանական աշխարհ և Որս. Պատկերված են այծեր, եղջերուներ, բիզոններ, հովազներ, առյուծներ և շներ։ Սրանք ոչ միայն որսի տեսարաններ են, այլև կենդանակերպի (զոդիակալ) նշանների նախատիպեր։

• Տեխնոլոգիական առաջընթաց. Հայկական ժայռապատկերներում հանդիպում են երկանիվ և քառանիվ սայլերի, կառքերի և անիվի այնպիսի ճշգրիտ պատկերներ, որոնք վկայում են Հայկական լեռնաշխարհում տրանսպորտային միջոցների վաղ և զարգացած կիրառման մասին։

• Առասպելաբանություն և Պաշտամունք. Գեղամա լեռներում և Ուխտասարում առանցքային են Վիշապների և Օձերի պատկերները, որոնք խորհրդանշում են ջրի, երկրի և երկնքի փոխկապակցվածությունը։

3. Ժայռապատկերները որպես նախագիր

Գիտնականները նկատել են, որ ժայռապատկերների մեջ առկա վերացական նշանները՝ պարուրակները, խաչերը, շրջանակները և գծային սիմվոլները (իդեոգրամներ), հանդիսանում են նախագրային համակարգեր։

• Այս նշանները հիմք են դարձել հետագա հայկական հիերոգլիֆների (նշանագրերի) համար։

• Գոյություն ունի հիմնավոր տեսություն, որ Մեսրոպ Մաշտոցը, ստեղծելով հայոց այբուբենը, հաշվի է առել նաև այս դարավոր նշանների ձևաբանությունը՝ կամրջելով հազարամյակների հեռավորությունն ու պահպանելով գենետիկ հիշողությունը։