Հայաստանի բնության հատուկ պահպանվող տարածքները. Անձեռնմխելի ժառանգություն

Հայաստանի Հանրապետության բնության հատուկ պահպանվող տարածքները (ԲՀՊՏ) հանդիսանում են երկրի էկոլոգիական անվտանգության հիմնասյունը։ Դրանք զբաղեցնում են շուրջ 380,000 հեկտար տարածք և ներկայացնում են Կովկասի կենսաբազմազանության թեժ կետերը։ Այս համակարգը բաժանվում է երեք հիմնական մակարդակի՝ պետական արգելոցներ, ազգային պարկեր և պետական արգելավայրեր։

1. Պետական արգելոցներ. Բնության անձեռնմխելիության բարձրագույն աստիճան

Արգելոցները գիտահետազոտական հիմնարկներ են, որտեղ արգելված է մարդու ցանկացած տնտեսական գործունեություն։

• «Խոսրովի անտառ» պետական արգելոց (Արարատի մարզ).

  Հիմնադրվել է 330-ական թվականներին Խոսրով Կոտակ թագավորի կողմից։ Այն զբաղեցնում է մոտ 24,000 հեկտար։ Այստեղ պահպանվում են Գեղամա լեռնաշղթայի հարավային լանջերի եզակի էկոհամակարգերը։

  
  

  • Ֆլորա. Գիհու և կաղնու նոսր անտառներ, որոնք հարուստ են հազվագյուտ էնդեմիկ տեսակներով (օրինակ՝ Վավիլովի աշորա)։

  • Ֆաունա. Աշխարհի այն եզակի կետերից է, որտեղ դեռևս բնակվում է կովկասյան ընձառյուծը։ Այստեղ են գտնվում բեզոարյան այծի և հայկական մուֆլոնի խոշորագույն պոպուլյացիաները։

    
    

• «Շիկահող» պետական արգելոց (Սյունիքի մարզ).

  
  

  Զբաղեցնում է մոտ 12,000 հեկտար Մեղրու լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջերին։ Սա Հայաստանի ամենախոնավ անտառային գոտիներից է։

  
  

  • Մժնաձորի կենու պուրակ. Այստեղ է գտնվում Կովկասում միակ և ամենաընդարձակ բնական կենու պուրակը, որտեղ ծառերի տարիքը հասնում է հարյուրավոր տարիների։

  • Կենսաբազմազանություն. Պահպանվում են արևելյան հաճարենու և կաղնու անտառները, ինչպես նաև հազվագյուտ պտերներ ու խոլորձներ։

    
    

• «Էրեբունի» պետական արգելոց (Կոտայքի մարզ/Երևան).

  Չնայած փոքր տարածքին (89 հեկտար), այն ունի համաշխարհային գենետիկական նշանակություն։

  
  

  • Վայրի հացազգիներ. Այստեղ ինքնաբուխ աճում են վայրի ցորենի տեսակներ (արարատյան, ուրարտական), որոնք մարդկության կողմից մշակվող հացահատիկի նախահայրերն են։ Սա աշխարհի եզակի «ցորենի թանգարանն» է բնության մեջ։

    
    

2. Ազգային պարկեր. Էկոլոգիական և զբոսաշրջային հանգույցներ

Ազգային պարկերը թույլ են տալիս իրականացնել վերահսկվող էկոզբոսաշրջություն և գիտական ուսումնասիրություններ։

• «Դիլիջան» ազգային պարկ (Տավուշի մարզ).

  Հայաստանի ամենագեղատեսիլ վայրերից է, որն ընդգրկում է շուրջ 33,000 հեկտար։

  
  

  • Անտառներ. Հիմնականում հաճարենու և կաղնու խիտ անտառներ են։ Այստեղ է գտնվում Աղնաբաթի կենու պուրակը։

  • Կենդանիներ. Վերջին տարիներին այստեղ հաջողությամբ իրականացվում է կովկասյան ազնվացեղ եղջերուի վերաբնակեցման ծրագիրը։

  • Հուշարձաններ. Պարկի տարածքում են գտնվում Հաղարծինը, Գոշավանքը և Ջուխտակ վանքը։

    
    

• «Սևան» ազգային պարկ (Գեղարքունիքի մարզ).

  Ստեղծվել է 1978 թ.-ին։ Այն եզակի է նրանով, որ պահպանության հիմնական օբյեկտը ջրային էկոհամակարգն է։

  
  

  • Գոտիավորում. Ընդգրկում է լճի հայելին և ափամերձ ցամաքային տարածքները։ Կարևորագույն հատվածներից է «Արճիճների կղզին» (թռչնաբանական արգելոց)։

  • Իշխան և Սիգ. Պարկի խնդիրն է վերականգնել լճի էնդեմիկ ձկնատեսակների պաշարները։

    
    

• «Արփի լիճ» ազգային պարկ (Շիրակի մարզ).

  
  

  Գտնվում է Ջավախք-Շիրակյան բարձրավանդակում։

  
  

  • Թռչնաշխարհ. Սա միակ վայրն է Հայաստանում, որտեղ բնադրում է գանգրափետուր հավալուսնը։ Պարկը կարևոր է նաև հայկական որորի պահպանության համար։

    
    

• «Արևիկ» ազգային պարկ (Սյունիքի մարզ).

  
  

  Հայաստանի ամենահարավային և ամենատաք պարկն է (Մեղրու տարածաշրջան)։

  
  

  • Բազմազանություն. Ցածրադիր գոտիներում տիրապետում է կիսաանապատային բուսականությունը, իսկ բարձրադիր վայրերում՝ լեռնային անտառներն ու ալպիական մարգագետինները։ Այստեղ է բնակվում շերտավոր բորենին և կովկասյան ընձառյուծը։

3. Պետական արգելավայրեր. Տեսակների պաշտպանության օջախներ

Հայաստանում կան 27 պետական արգելավայրեր, որոնք ստեղծված են կոնկրետ բուսական կամ կենդանական տեսակների պահպանման համար։

• Սոսու պուրակ (Սյունիք). Ծավ գետի հովտում գտնվող արևելյան սոսու բնական ամենամեծ պուրակն է Կովկասում (զբաղեցնում է մոտ 60 հեկտար)։

• Գորավանի ավազուտներ (Արարատ). Պահպանում է ռելիկտային ավազուտային անապատի էկոհամակարգը և եզակի սողունների տեսակները։

• Ստեփանավանի և Գյուլագարակի արգելավայրեր. Պահպանում են սոճու բնական անտառները, որոնք ունեն բուժիչ նշանակություն։

• Ջերմուկի և Հանքավանի հիդրոլոգիական արգելավայրեր. Նախատեսված են հանքային ջրերի աղբյուրների սնուցման գոտիների պաշտպանության համար։