Բենիամին Մարգարյան և երկնքի առաջին սպեկտրալ շրջահայությունը

Բենիամին Մարգարյանը (1913–1985) հայ նշանավոր աստղագետ է, Բյուրականի աստղադիտարանի հիմնադիր կազմի անդամ և տեսական ու դիտողական աստղագիտության մեծագույն վարպետ։ Նրա գիտական գործունեությունը կենտրոնացած էր գալակտիկաների կորիզների ակտիվության և դրանց էվոլյուցիայի վրա։

1. Ի՞նչ է «Մարգարյանի շրջահայությունը» (First Byurakan Survey)

1965 թվականին Բյուրականում Բենիամին Մարգարյանը ձեռնամուխ եղավ մի աշխատանքի, որը նմանը չուներ աշխարհում։ Օգտագործելով 1 մետրանոց Շմիդտի դիտակը և հատուկ օբյեկտիվային պրիզմաներ՝ նա սկսեց երկնքի համակարգված լուսանկարումը։

• Նպատակը. Հայտնաբերել այնպիսի գալակտիկաներ, որոնք ունեն ուլտրամանուշակագույն (ՈւՄ) ավելցուկային ճառագայթում։

• Տեխնիկական բացառիկությունը. Սա առաջին դեպքն էր, երբ երկնքի մեծ տիրույթներ ուսումնասիրվում էին ոչ թե պարզապես լուսանկարելով, այլ միանգամից ստանալով հազարավոր օբյեկտների սպեկտրները (լույսի բաշխվածությունը)։

• Ծավալը. Շրջահայությունն ընդգրկեց հյուսիսային երկնքի շուրջ 17,000 քառակուսի աստիճան տարածք։

  
  

2. «Մարգարյանի գալակտիկաներ» (Markarian Galaxies)

Այս աշխատանքի արդյունքում Մարգարյանը հայտնաբերեց շուրջ 1500 արտասովոր օբյեկտներ, որոնք այսօր գիտական գրականության մեջ կոչվում են «Մարգարյանի գալակտիկաներ» (նշվում են որպես Mrk կամ Mark)։

• Ինչո՞վ են դրանք եզակի. Այս գալակտիկաների կորիզներում տեղի են ունենում հզորագույն ֆիզիկական պրոցեսներ։ Դրանց մեծ մասը հանդիսանում են Սեյֆերտի գալակտիկաներ, քվազարներ կամ պայթյունավտանգ աստղառաջացման օջախներ։

• Ազդեցությունը գիտության վրա. Այս հայտնագործությունը վերջնականապես հաստատեց Վիկտոր Համբարձումյանի տեսությունը գալակտիկաների կորիզների ակտիվության մասին։ Առանց Մարգարյանի շրջահայության, ժամանակակից արտագալակտիկական աստղագիտությունը պատկերացնելն անհնար է։

  
  

3. ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգություն

2011 թվականին Բյուրականի առաջին շրջահայությունը (Մարգարյանի շրջահայությունը) ընդգրկվեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխարհի հիշողություն» (Memory of the World) միջազգային ռեեստրում։ Սա նշանակում է, որ Մարգարյանի թողած գիտական ժառանգությունը ճանաչվել է որպես համամարդկային նշանակության բացառիկ